گاه می‌اندیشم که شاید کورسوی امیدی از اصلاح وضعیت موجود، محرکی پنهان است در پس این تلاش‌ها. شاید نوشتن، بازتاب بی‌قراری ذهنی‌ست که نمی‌تواند تسلیم شود، حتی وقتی معنا از میان رفته است. اما آیا این نیز خود نوعی مقاومت بی‌ثمر نیست؟ چرا حتی برای یک سطر بیشتر، می‌کوشم؟ اگر هیچ‌کس این نوشته را نخواند، اگر هرگز به نتیجه‌ای نینجامد، آیا باز هم خواهم نوشت؟

شاید برای پاسخ به این پرسش‌ها، باید از خود «تلاش» آغاز کنم. نه به‌عنوان یک فضیلت اخلاقی یا توصیه‌ی فرهنگی، بلکه به‌مثابه پدیده‌ای زیستی، شناختی و فلسفی. تلاش، پیش از آن‌که به شعارهای انسانی تبدیل شود، در دل ساختارهای عصبی ما شکل گرفته است. برای پاسخ، باید لایه‌لایه به سراغ زیربناهای رفتاری، ذهنی و تاریخی انسان رفت؛ آن‌جا که تلاش زاده می‌شود.

در تاریخ فلسفه، تلاش همواره با دوگانه‌ای بنیادین گره خورده است: آیا کنش انسانی را باید بر اساس نتیجه‌اش سنجید یا بر اساس نیت و پایداری در مسیر؟ در نگاه ارسطویی، تلاش نه‌تنها فضیلت است، بلکه ضرورتی برای شکل‌گیری هر فضیلتی‌ست. ارسطو تأکید می‌کند که فضیلت نتیجه‌ی عادت‌های درونی‌شده‌ای‌ست که با تمرین و تلاش در مسیر تعادل شکل می‌گیرند. به‌زعم او، سخاوت، شجاعت یا خویشتن‌داری تنها زمانی فضیلت‌اند که فرد آن‌ها را آگاهانه و پیوسته تمرین کند، و این تمرین همان چیزی‌ست که ما تلاش می‌نامیم. اما در سوی دیگر، اندیشمندانی مانند شوپنهاور و نیچه تلاش را نه الزاما به‌مثابه فضیلت، بلکه به‌مثابه بازتابی از یک وضعیت هستی‌شناختی تلقی می‌کنند. برای شوپنهاور، اراده‌ای کور در پس تمامی تلاش‌ها نهفته است که ما را در یک چرخه‌ی بی‌پایان از خواستن و رنج اسیر می‌کند. در این نگاه، تلاش نه مسیر تعالی، بلکه نشانه‌ای از گرفتاری انسان در دام میل و ناکامی است. نیچه نیز با تیزبینی خاص خود، تلاش را تنها زمانی ارزشمند می‌داند که برخاسته از اراده‌ی معطوف به قدرت باشد؛ تلاشی که ریشه در تمایل به آفرینش، شکستن هنجارها، و ساختن ارزش‌های نو دارد، نه تقلای برده‌وار برای پذیرفته‌شدن در نظم مسلط.

رواقیون نیز تلاش را به‌مثابه کنشی اصیل می‌دیدند که ریشه در درک ضرورت دارد. برای آنان، آن‌چه در کنترل ماست، تلاش ماست؛ نتیجه، امری بیرونی و نامطمئن است. در این نگاه، تلاش، خودْ هدف است. به‌بیانی دیگر، شرافت انسان نه در پیروزی، بلکه در ایستادگی‌ست. فلسفه‌ی شرق نیز، از کنفسیوس تا آموزه‌های بودایی، تصویری پیچیده‌تر از تلاش ارائه داده‌اند: گاه به‌مثابه کنشی هماهنگ با «طبیعتِ راه» و گاه به‌مثابه مانعی در مسیر رهایی. این چندگانگی در تفسیر، نشان می‌دهد که تلاش نه یک ارزش مطلق، بلکه مفهومی وابسته به بافت اندیشه، تاریخ، و زمینه‌ی فرهنگی است.

در جانورانی که به سامانه‌ی عصبی مجهز شده‌اند، تلاش تنها یک کنش فیزیکی نیست، بلکه بازتابی از پردازش‌های شناختی برای کاهش عدم‌قطعیت، دستیابی به هدف، و افزایش بقا است. برخلاف واکنش‌های بازتابی یا رفتاری در موجودات فاقد مغز، تلاش در موجودات عصبی ریشه در نوعی ارزیابی پیچیده از موقعیت، منابع، موانع و احتمالات دارد.

در پرندگان، تلاش گاه به نمایش‌هایی بدل می‌شود که ریشه در انتخاب‌های پیچیده دارد. رقص‌های جفت‌گیری، ساختن آشیانه‌های رنگارنگ یا تقلید صداها در گونه‌هایی خاص، همه جلوه‌هایی از رفتارهایی‌اند که برای رسیدن به پاداش، انرژی و زمان صرف می‌شود بی‌آن‌که تضمینی برای نتیجه وجود داشته باشد.

در پستانداران و به‌ویژه در انسان، این تلاش در بستر سیستم‌هایی مانند «مسیر پاداش» و «شبکه‌های اجرایی قشر پیش‌پیشانی» شکل می‌گیرد. مغز در مواجهه با هدفی دور از دسترس، باید احتمال موفقیت را ارزیابی، هزینه‌ها را محاسبه، و انرژی لازم برای اقدام را اختصاص دهد. این فرآیندها نه تنها در سطح فردی، بلکه در تکامل جمعی گونه نیز معنادار شده‌اند: آن‌که بهتر می‌کوشید و دقیق‌تر ارزیابی می‌کرد، احتمال بیشتری برای بقا و تولیدمثل داشت. اما آن‌چه تلاش را در انسان از دیگر جانوران متمایز می‌کند، ظرفیت او برای مدل‌سازی آینده‌ است؛ توانایی خلق چشم‌اندازهایی که هنوز نیامده‌اند. این چشم‌اندازها نه فقط منبع انگیزش، بلکه گاه خود بار سنگین‌تری بر ذهن تحمیل می‌کنند. چون انسان می‌تواند شکست را پیش‌بینی کند، چون می‌تواند ناکامی را تصور کند، چون می‌تواند معنای نرسیدن را بفهمد، تلاشی که می‌کند اغلب با رنج، تردید و تحلیل درونی همراه است.

انسان نه برای رسیدن به حقیقتی نهایی، بلکه برای ادامه‌ی حرکت، حتی وقتی هیچ تضمینی وجود ندارد تلاش خواهد کرد. نه به‌خاطر پاداش، نه به‌خاطر فضیلت، بلکه چون ذهن انسان در دل ابهام نیز تمایل دارد الگویی بیافریند که زیستن را ممکن سازد. در این میان، امید همان نقطه‌ی اتصال تلاش و آینده است. بدون آن، مدل‌سازی ذهنی فرو می‌ریزد و تصمیم‌سازی مختل می‌شود. تلاش انسان، برخلاف سایر گونه‌ها، نه صرفا کنشی مکانیکی، بلکه انتخابی مملو از تردید، معنا، پیش‌بینی و ارزیابی‌های چندلایه است. درست از همین‌جا، فلسفه به میان می‌آید و می‌پرسد: این تلاش، ارزش زیستن دارد یا تنها پوششی است برای فرار از بی‌معنایی؟

در فرهنگ‌های مختلف، موفقیت اغلب به تلاش نسبت داده می‌شود. گویی آن‌که بیشتر می‌کوشد، سزاوارتر است و حتما به هدف خواهد رسید. اما در تحلیل دقیق‌تر، تلاش تنها یکی از مؤلفه‌های موفقیت است و لزوما تعیین‌کننده‌ترین آن نیست. عوامل ژنتیکی، محیطی، تاریخی، اجتماعی و از همه مهم‌تر، تصادف نقش‌هایی اساسی دارند که اغلب نادیده گرفته می‌شوند. می‌توان دو فرد را تصور کرد که به اندازه‌ی مشابهی تلاش می‌کنند. یکی در زمان و مکان مناسبی زاده می‌شود و مسیرهای رشد برایش هموارتر است. دیگری در شرایطی به دنیا می‌آید که ظرفیت‌هایش به حاشیه رانده می‌شوند یا اصلا مجال بروز نمی‌یابند. یکی معلم الهام‌بخش دارد و دیگری نه. یکی تصادفا در محیطی قرار می‌گیرد که قابلیت‌هایش شکوفا می‌شوند، دیگری در محیطی که آن قابلیت‌ها خاموش می‌مانند. این تفاوت‌ها الزاما ریشه در کم‌کاری یا ضعف اراده ندارند، بلکه به شبکه‌ی پیچیده‌ای از متغیرهای خارج از کنترل انسان مربوط‌اند.

با این حال، آگاهی از نقش عوامل بیرونی نه تنها منجر به انفعال نمی‌شود، بلکه درک عمیق‌تری از ارزش واقعی تلاش به ما می‌دهد. اگر بدانیم که تلاش همیشه به موفقیت نمی‌انجامد، آن‌گاه کسی که همچنان می‌کوشد، حتی در غیاب هرگونه تضمین، ارزشی متفاوت می‌یابد. این تلاش دیگر تنها وسیله‌ای برای رسیدن به نتیجه نیست، بلکه خود به یک کنش معنادار انسانی تبدیل می‌شود.

درک همین تمایز است که باعث می‌شود برخی انسان‌ها را تحسین کنیم. نه فقط به خاطر آن‌چه به دست آورده‌اند، بلکه به سبب آن‌که در مسیرهایی گام گذاشتند که پر از تردید، شکست، ناشناختگی و خطر بود. آن‌چه آن‌ها را ارزشمند می‌کند، حجم مطلق موفقیت‌شان نیست. بلکه نسبت تلاش‌شان به فرصت‌ها و موانعی است که با آن‌ها روبه‌رو بوده‌اند. و وقتی این نسبت را درک کنیم، می‌توانیم از آن‌ها الهام بگیریم، بی آن‌که آنان را به الگوهایی فرا انسانی تبدیل کنیم.

ستایش انسان‌های موفق، به‌ویژه در فضای مجازی، به‌سرعت از تحسین فردی عبور می‌کند و به ساختن اسطوره‌های یک‌بار مصرفی بدل می‌شود که گویی فراتر از انسان‌های معمولی هستند. چهره‌هایی که نه‌فقط به‌خاطر دستاوردهایشان، بلکه به‌خاطر نوعی «ماهیت» متفاوت مورد پرستش قرار می‌گیرند. گویی در آنان چیزی ذاتی و ماورایی وجود دارد که بقیه ندارند. اما این تصویر، بیش از آن‌که واقع‌بینانه باشد، کاریکاتوری است که به کار ساده‌سازی ذهن ما می‌آید.

ساختن این اسطوره‌ها معمولا با حذف زمینه‌ها همراه است. رنج‌ها، ناکامی‌ها، فرصت‌ها، روابط پشت‌صحنه، و مهم‌تر از همه، آن تعداد بی‌شماری که به همان اندازه تلاش کردند اما شکست خوردند، از روایت حذف می‌شوند. آن‌چه باقی می‌ماند، تصویری‌ست از فردی خاص، که با نیرویی خارق‌العاده از دل تاریکی برخاسته و به قله رسیده است. چنین تصویری، بیش از آن‌که الهام‌بخش باشد، سرکوبگر است. زیرا به‌جای روشن کردن مسیر، آن را به چیزی رمزآلود و انحصاری تبدیل می‌کند.

این نوع بت‌سازی، بازتابی از میل ذهن انسان به یافتن الگو و معناست. اما همان‌گونه که امید می‌تواند به ابزاری برای گریز از واقعیت تبدیل شود، موفقیت هم می‌تواند به روایتی افیونی بدل شود. روایتی که نه‌تنها حقیقت را می‌پوشاند، بلکه بار مسئولیت ناکامی را به‌طور کامل بر دوش فرد می‌گذارد. گویی اگر کسی موفق نشده، پس حتما به اندازه کافی نخواسته یا نکوشیده است. اما چنین داوری‌هایی نه تنها ناعادلانه‌اند، بلکه از منظر تکاملی و شناختی نیز نارسا هستند. تلاش، به‌خودی‌خود واجد ارزش است، زیرا نشانگر بقای ذهنی در دل عدم قطعیت است. تلاش، مفهومی است که هم در زبان روزمره و هم در سنت‌های فکری، همواره در مرکز توجه بوده. اما آن‌چه کمتر به آن پرداخته شده، ماهیت خودِ تلاش است. چه چیزی باعث می‌شود موجودی زنده، علی‌رغم موانع و خستگی و شکست، همچنان به حرکت ادامه دهد؟ تلاش صرفا یک واکنش به نیازهای زیستی نیست. نمی‌توان آن را تنها به جفتگیری، گرسنگی یا ترس فروکاست. بسیاری از تلاش‌های انسانی از محدوده‌ی بقا فراتر می‌روند، وارد قلمرو معنا، خلق، و حتی رنج داوطلبانه می‌شوند. در اینجا، پیوند میان تلاش و امید برجسته می‌شود. مغز انسان، با تکیه بر مدل‌سازی‌های ذهنی از آینده، امکان پیش‌بینی را می‌یابد و این پیش‌بینی، در بسیاری از موارد، شکلی از امید است. تلاش اغلب زمانی معنا پیدا می‌کند که در دل خود نوعی انتظار یا امکان را حمل می‌کند. به همین دلیل، تلاش در انسان تنها کنشی حرکتی یا واکنشی نیست، بلکه رفتاری معطوف به آینده است، آینده‌ای که هنوز نیامده اما به واسطه‌ی امید، قابل تصور است. اما اگر تلاش چنین جایگاهی دارد، پس بی‌انگیزگی چگونه بوجود می‌یابد؟ اگر تکامل، نظام عصبی ما را برای پیگیری هدف‌ها و غلبه بر موانع شکل داده، چرا در دوره‌هایی از زندگی، انسان دچار سکون، بی‌میلی، و حتی مقاومت در برابر حرکت می‌شود؟ این وضعیت، که گاهی به شکل رخوت ذهنی و گاه در قالب افسردگی بروز می‌یابد، در نگاه نخست تناقضی با منطق بقا و تکامل دارد. ولی این‌گونه نیست. همان‌طور که درد، تنها احساس ناخوشایند نیست بلکه ابزاری حفاظتی‌ست، بی‌انگیزگی نیز می‌تواند بخشی از سازوکار دفاعی ذهن باشد. زمانی که منابع محیطی به‌شدت محدود است، یا احتمال رسیدن به هدف بسیار اندک است، تلاش بیش از حد نه‌تنها سودمند نیست، بلکه می‌تواند انرژی حیاتی فرد را تحلیل ببرد. در چنین شرایطی، سیستم عصبی ممکن است از طریق کاهش انگیزه، نوعی صرفه‌جویی در منابع شناختی و فیزیکی را رقم بزند. در این معنا، بی‌انگیزگی نه ضعف، بلکه یک استراتژی تطبیقی در مواجهه با جهان است.

از سوی دیگر، در انسان، که قادر به تفکر انتزاعی، خودآگاهی، و ساختن روایات پیچیده است، بی‌انگیزگی می‌تواند حاصل فروپاشی مدل‌های ذهنی آینده باشد. وقتی تصویری که از آینده در ذهن ساخته شده است (به دلیل فشار‌های اجتماعی، تراما‌ها یا شکست‌های پیاپی)، فرو می‌ریزد، تلاش برای حرکت نیز بی‌جهت جلوه می‌کند. گویی نقشه‌ای که مسیر را مشخص می‌کرده، از میان رفته و فرد در خلأیی بی‌جهت رها شده است. در این نقطه، حتی کوچک‌ترین حرکت می‌تواند سنگین و بی‌معنا باشد، نه به‌خاطر فقدان اراده، بلکه به‌دلیل فروپاشی مدل‌های ذهنی. بازسازی انگیزه در چنین شرایطی، نه از راه تلقین یا تحمیل بیرونی، بلکه از طریق بازآفرینی مدل‌های ذهنی معنا‌دار ممکن می‌شود. مغز انسان به‌گونه‌ای طراحی شده که حتی در اوج فروپاشی امید، همچنان در پی بازسازی یک روایت قابل‌زیستن است. این روایت ممکن است در قالب هدفی جدید، معنایی تازه، یا پیوندی عاطفی، هنر و حتی یک چالش بازتعریف شود. همان‌گونه که در بخش پیشین درباره‌ی امید گفتیم، ذهن، حتی در غیاب داده‌های قطعی، به مدل‌سازی ادامه می‌دهد. اگر این مدل‌سازی متوقف شود، بی‌انگیزگی به رکود روانی عمیق‌تری می‌انجامد. تفاوت انسان با سایر جانوران در همین ظرفیت بازتعریف معناست. پرنده‌ای که هر روز برای یافتن دانه پرواز می‌کند، در صورت ناکامی، صرفا از یک الگوی رفتاری به دیگری تغییر مسیر می‌دهد. اما انسان، هنگام مواجهه با ناکامی، ممکن است خودِ الگو را به پرسش بکشد، معنا را زیر سؤال ببرد، و تنها در صورت بازسازی معنا، توان از سرگیری حرکت را بازیابد.

این ویژگی، اگرچه یکی از عمیق‌ترین توانایی‌های شناختی ماست، اما در عین حال می‌تواند منشأ دردهای روانی عظیمی نیز باشد. چرا که ذهنی که معنا می‌سازد، می‌تواند بی‌معنایی را نیز با شدتی ویرانگر تجربه کند. از همین‌رو، تلاش انسان نه صرفا پاسخی به نیازهای زیستی، بلکه واکنشی است به وضعیت معنا. وقتی معنا فرو می‌ریزد، انگیزه نیز از بین می‌رود. اما اگر ذهن بتواند حتی در دل ویرانه‌ها، نشانه‌ای برای بازسازی یک افق معنایی بیابد، دوباره به حرکت درمی‌آید. این بازگشت به حرکت، همان چیزی‌ست که گاه به اشتباه «نیروی اراده» خوانده می‌شود، درحالی‌که حاصل بازتعریف موفقیت‌آمیز مدل ذهنی فرد از رابطه‌اش با آینده است. در این میان، بسیاری از نظام‌های فکری کوشیده‌اند این فرایند بازسازی معنا را نهادینه کنند. وعده‌ی رستگاری، مفهوم هدف نهایی، یا ایده‌ی رسالتی شخصی، همگی ساختارهایی هستند که ذهن انسان را در وضعیت‌های بحرانی، به‌سوی ادامه‌ی تلاش سوق می‌دهند. اما در زمانه‌ای که بسیاری از این نظام‌ها کارکرد سابق خود را از دست داده‌اند،  چه چیزی انسان را به ادامه‌ی تلاش وامی‌دارد؟ وقتی یافتن معنا، خود بی‌معنا می‌شود، آیا تلاش فرو می‌ریزد یا آن‌چه «امید» می‌نامیم، دوباره از دل این خلأ ریشه خواهد زد؟