تاریخ مملو است از جایگزین شدن‌های مکرر نظم‌ جدید و فروپاشی نظم‌ مستقر. ولی این جایگزینی در خلأ شکل نمی‌گیرد، بلکه همچون لایه‌های زمین بر روی هم انباشت می‌شود. این لایه‌ها در خود حب و بغض‌ها، کینه‌ها و نفرت‌ها، تجارب تلخ و شیرین، تراما‌ها و شور‌های رمانتیک را جای داده‌اند. اگر این لایه‌ها دیده نشوند نظم جدید نه تنها رهایی بخش نیست، بلکه می‌تواند رنج را در لوای شعار‌های جذاب عدالت و آزادی، برابری یا حتی دموکراسی بازتولید کند.
«روز صفر نظم» روزی است که خون‌های ریخته‌شده بر تارک ذهن‌های لگدمال دلمه بسته است. روزی که سوگ، تنها واژه‌ای است که شاید بتواند عمق فاجعه‌‌ای را که تنها ایدئولوژی می‌توانست رقم بزند آشکار کند. در روز صفر نظم، سکوت مطلق حاکم است. نه از سر آرامش بلکه از سنگینی کلماتی که تاب بیان شدن ندارند. این روز آنقدر عجیب است که گاه در قالب به دیوار، گاه در لباس تجزیه و گاه در قامت جنگ داخلی خودنمایی می‌کند.
در چنین روزی، جامعه بیش از آنکه با مسئله‌ای سیاسی روبه‌رو باشد، با یک وضعیتِ ذهنیِ جمعی (Collective Mental State) خاص مواجه است. شور رمانتیکی که گسست را ممکن کرده، هنوز فعال است، اما سازوکارهای مهار آن وجود ندارند. خشم تاریخی، میل به عدالت، نفرت و آرزوی آغاز نو، هم‌زمان و بدون تفکیک عمل می‌کنند. در چنین وضعیتی، تمایز میان جرم و هویت، عدالت و انتقام، مسئولیت فردی و گناه جمعی به‌سرعت فرومی‌ریزد. ذهن جمعی که سال‌ها تحت سلطه زیسته، اکنون به قطعیت نیاز دارد؛ و این قطعیت اغلب نه از تحلیل، بلکه از سازوکارهای دشمن‌سازی به‌دست می‌آید.

روز صفر لحظه‌ای است که در آن، خطر اصلی نه بازگشت نظم پیشین، بلکه تثبیت همان الگوی سلطه در لباسی تازه است. افرادی که در نظام پیشین حضور داشته‌اند، صرف‌نظر از نقش و کنش‌شان، به‌تدریج در یک طبقه‌ی همگن بازنمایی می‌شوند: دشمنان نظم جدید. پیچیدگی جای خود را به تقلیل‌گرایی می‌دهد، و عدالت به‌سرعت به تسویه‌حساب فروکاسته می‌شود. آنچه در این میان شکل می‌گیرد، مرزهای نامرئی تازه‌ای است؛ مرزهایی میان خودی و غیرخودی، پاک و ناپاک، که این‌بار با زبان رهایی مشروعیت می‌یابند.
در این نقطه، تنها راه گریز از چرخه‌ی حذف، برقراری تمایزی است که برخلاف هیجان زمانه حرکت می‌کند: تمایز میان جرم، نقش و هویت. جرم، کنشی مشخص و قابل داوری است؛ نقش، جایگاهی نهادی درون یک ساختار؛ و هویت، مجموعه‌ای از باورها و تعلق‌ها که لزوما به کنش مجرمانه ترجمه نشده‌اند. هرجا این تمایز از میان می‌رود، عدالت به ابزاری برای حذف بدل می‌شود و آینده به گروگان گذشته درمی‌آید. جامعه‌ای که نتواند مسئولیت را فردی کند، ناگزیر الگوهای دشمن‌سازی جمعی را بازتولید می‌کند.
از همین‌جا ضرورت تفکیک دو سازوکار متفاوت عدالت پدیدار می‌شود. عدالت کیفری معطوف به بازپروری، که مربوط به جرم‌های سنگین و قابل اثبات است، برای جلوگیری از تکرار خشونت ضروری است. اما اگر به نمایش هیجانی بدل شود، خود به بخشی از چرخه‌ی خشونت تبدیل می‌شود. در کنار آن، عدالت ترمیمی قرار دارد؛ نه برای پاک‌کردن گذشته، بلکه برای به‌رسمیت‌شناختن رنج، ثبت رخ‌دادهای دردناک و امکان بازگشت مشروط. این دو نه جایگزین یکدیگرند و نه در تقابل، بلکه تنها در نسبت دقیق با هم می‌توانند گذار را ممکن کنند.
تمامیت‌خواهی، پیش از آنکه صرفا یک موضع ایدئولوژیک باشد، یک وضعیت روانی‌-ساختاری است؛ محصول هم‌نشینی طولانی‌مدت با معماری خاصی از ترس، پاداش و معنا. بازپروری، اگر معنایی داشته باشد، نه تطهیر است و نه فراموشی، بلکه گسستن فرد از شبکه‌های بازتولید خشونت، محدودیت دسترسی به قدرت و مواجهه‌ی مستقیم با تجربه‌های زیسته و رنج قربانی است. یک جامعه‌ی خردمند بازپروری می‌کند نه تنها از سر شفقت، بلکه برای مهار الگوهای آینده‌ی خشونت‌بار. اما هیچ‌یک از این سازوکارها بدون محوریت قربانی مشروعیت ندارد. حق دانستن، حق روایت، حق جبران و حق مشارکت، نه امتیازها دهی، بلکه شرط‌های پایداری گذارند. رواداری‌ای که قربانی را به حاشیه براند، دیر یا زود به خیانت تعبیر می‌شود و سرمایه‌ی اخلاقی خود را از دست می‌دهد.
در عین حال، مهار خشونت در روز صفر نیازمند پذیرش رخ‌دادها و تجارب جمعی ناخوشایند است. حذف مطلق، به‌ویژه در سطوح بالای قدرت، اغلب به مقاومت خشونت‌بار و اسطوره‌سازی می‌انجامد. ایجاد مسیرهای کنترل‌شده برای تسلیم، خروج یا محاکمه‌ی عادلانه‌ی معطوف به بازپروری، نه از سر نرمش، بلکه از سازوکارهای کاهش هزینه‌ی گذار برمی‌آید. این‌ها قراردادند، نه امتیاز؛ قراردادهایی سخت که هدفشان قطع چرخه‌ی خشونت است، نه توجیه آن. با این‌همه، اگر گذار صرفا در سطح افراد باقی بماند و به ساختارها نرسد، تمام این تلاش‌ها به تعلیقی موقت فروکاسته می‌شوند. تمرکز قدرت، ابهام پاسخگویی و انحصار روایت، اگر دست‌نخورده بمانند، الگوهای سلطه را بازتولید می‌کنند؛ حتی با چهره‌ای ملایم‌تر. پیشگیری نهادی از تکرار، شرط خروج واقعی از وضعیت انقلابی است، نه ادامه‌ی آن با زبانی تازه.
در این معنا، رواداری نه فضیلت اخلاقی است و نه آشتی رمانتیک. رواداری یک فناوری گذار است؛ ابزاری برای قطع پیوند مستقیم میان هیجان و قدرت، و برای آنکه جامعه بتواند از الگوی شور به الگوی ساختن عبور کند. بدون این گذار، هر سخنی از توسعه، نهادسازی یا آینده، بر زمینی ناپایدار بنا می‌شود؛ زمینی که هنوز با مرزهای نامرئی حذف و دشمن‌سازی خط‌کشی شده است. توسعه، تنها زمانی موضوعیت می‌یابد که جامعه بتواند از روز صفر عبور کند، بی‌آنکه همان الگوهای گذشته را، این‌بار به نام رهایی و به شکل انتقام‌جویانه بازتولید کند.